Email Newsletter icon, E-mail Newsletter icon, Email List icon, E-mail List icon Sign up for our Email Newsletter






     

2008_Karen_Eppe_Jemaran

 
Դասախօսութիւն՝ Քարէն Եփփէի դերը ցեղասպանութեան ընթացքին գերեվարուած հայերու ազատագրման մէջ

Դասախօս՝ փրոֆ. Վահրամ Շէմմասեան

Գէորգ Պետիկեան

2008 ամբողջ տարուան ընթացքին հայրենիքի եւ թէ Սփիւռքի տարածքին արժանավայել կերպով նշուեցաւ Համազգայինի հիմնադրութեան 80 ամեակը:

Համազգայինի Արեւմտեան Ամերիկայի շրջանէն ներս, Շրջանային Վարչութեան կողքին, մասնաճիւղերն ալ իրենց կազմակերպած ներքին եւ կամ հրապարակային զանազան ձեռնարկներով, յիշատակեցին այս մեծ ընտանիքին ծնունդը, միշտ իրազեկ պահելով անդամներն ու մշակութասէր համակիրները, թէ 80 տարեկան հայ մշակոյթի այս պահակ Համազգայինը, իր անցեալի ու ներկայի հարուստ իրականութեամբ, իբրեւ հայ մշակոյթի ծառայող ընտանիք, ոչ միայն կը հաւատայ այլեւ կը գնահատէ ու կը քաջալերէ հայ մշակոյթին սատարող ամէն ճիգ եւ կ'իրականացնէ անոր բարգաւաճման ծառայող ամէն ծրագիր:

Նման ծրագիրներու շարքին, Համազգայինի Հովիտի «Պարոյր Սեւակ» մասնաճիւղի վարչութիւնը դասախօսութեամբ մը իր աւարտին հասցուց, Հինգշաբթի, 4 Դեկտեմբեր, 2008-ի երկոյեան ժամը 8-ին, Ֆերահեան ազգ. վարժարանի «Տիգրանեան» սրահին մէջ:

Օրուան դասախօսն էր Նորթրիճ համալսարանի դասախօս եւ անոր հայագիտական ուսման բաժնի վարիչ՝ փրոֆ. Վահրամ Շէմմասեան, որ իբրեւ նիւթ սպառիչ կերպով անդրադարձաւ եւ ներկայացուց հանրածանօթ դանիացի հայասէր բարերարուհի Քարէն Եփփէի դերը ցեղասպանութեան ընթացքին գերեվարուած հայերու ազատագրման մէջ խորագրով:

Ձեռնարկին՝ ուսուցիչներու, տնօրէններու, հալէպցիներու, Հալէպի Ճեմարանականներու ու յատկապէս Նորթրիճ համալսարանի հայ ուսանողներուն եւ Ֆերահեան վարժարանի բարձարագոյն կարգերու աշակերտութեան կողքին, ներկայ էին նաեւ Համազգայինի այլ մասնաճիւղերու անդամներն ու շուրջ 150 մշակութասէրներ:

Յիշատակելի երեւոյթ էր սրահին մեծամասնութիւն կազմող երիտասարդներու այս բացառիկ ներկայութիւնը:

Յանուն կազմակերպիչ մասնաճիւղի վարչութեան, ատենապետուհի Մարալ Դարբինեան ձեռնարկի բացման բարի գալուստի եւ շնորհակալութեան իր խօսքէն ետք նախ անդրադարձաւ Համազգայինի 80ամեակին, շնորհաւորելով ներկաները եւ ապա շեշտաւորեց անոր դերակատարութիւնը մեր կեանքէն ներս:

«Համազգայինը, շարունակեց ատենապետուհի Դարբինեան, մշակութային մեծ օճախ մըն է, որ կը պահուի յոյսով, սէրով եւ հաւատքով: Ան միաժամանակ մեր ժողովուրդի սեփականութիւնն է եւ իր ուժը կ'առնէ այն ժողովուրդէն, որ զինք ծնած է»:

Ապա մեծապէս գնահատելի մշակութասէրներու այս ներկայութեան, Մարալ Դարբինեան ամփոփ գիծերու մէջ ներկայացուց օրուան դասախօսին կենսագրական գիծերը:

Իր կարգին փրոֆ. Վահրամ Շէմմասեան, իր խօսքի սկիզբին, նախ բարի երթ մաղթեց 80 ամեայ հայ մշակոյթի պահապան Համազգայինին եւ ապա անցնելով իր նիւթին լայն ներածականով մը պարզեց Համաշխարահային Ա. պատերազմին եւ անկէ առաջ հայ գաղթականներու տեղահանման իրավիճակը, Նորվեկիացի Ֆրետերիֆ Նամսէնի այս մասին տարած աշխատանքները ու շեշտաւորեց Օսմանեան կայրսրութեան հայերու նկատմամբ վարած ցեղասպան քաղաքականութիւն ու Ազգերու Լիկին եւ օտար հայասէրներու, որոնց առաջին կարգին կը դասուի Քարէն Եփփէի համամարդկային օրինակելի ու երախտապարտ ներդրումը:

«Օսմանեան կայսրութիւնը, ըսաւ ան, երեք դասակարգերու բաժնելով հայութիւնը իր ծրագիրը գործադրած էր: Այսպէս, նախ երիտասարդները զինուորած եւ կամ ալ իբրեւ բեռնակիր օգտագործած պետութեան զանազան ծրագիրներու իրականացման աշխատանքներուն: Ասոնցմէ ոմանք փախան, շատեր սպաննուեցան եւ ոմանք ալ Օսմանեանին բանակին հետ մասնակցեցան կռիւներու: Երկրորդ դասակարգը՝ հայ ղեկավարութիւնն ու մտաւորականնութիւն էր, որ Ապրիլ 23-24-ի գիշերը Պոլսոյ մէջ գերելարուելով ու տարագրուելով սպաննուեցաւ: Իսկ երրորդը՝ ծեր, տարեց կին մանուկ հատուածն էր: Մէկ խօսքով ընկերութեան խոցելի տարրը, որ նոյնպէս բռնի տարագրուեցաւ: Ծերերը ճամբու ընթացքին մահացան, կիները առեւանգուեցան, բռնաբարուեցան, իսլամացան: Մանուկներու պարագային՝ շատեր պարտադիր բաժնուեցան իրենց մայրերէն, հազարաւորներ որդեգրուեցան, ուրիշներ դժնտակ պայմաններուն մէջ մահացան»:

Անցնելով 1917-ի անգլիական բանակի Ափրիկէէն դէպի հիւսիս յառաջխաղացքին եւ անոր դրական իրավիճակին, դոկտ. Շէմմասեան անդրադարձաւ նոյն այս բանակին Դամասկոսի գրաւման ու անոր իբրեւ գլխաւոր արդիւնք 1918-1920 թուականներու 11 հազար հայ կիներու ազատագրման մասին, որուն մէջ դերեր ունեցած էին նաեւ այդ օրերու Հալէպի Ազգային Առաջնորդարանը, Հայրենակցական միութիւնները, Հայ Ազգային Միութիւնը, ֆրանսական բանակը, Ամերիկեան Կարմիր Խաչն ու արաբական վառավարութիւնը:

Անդրադառնալով ազգային բարերարուհիին կեանքին փրոֆ. Շէմմասեան ըսաւ թէ Դանիացի-Տանմարք-այս հայասէր օրիորդը ծնած էր 1876-ին:

«Այդ օրերուն Ժընեւի մէջ կեդրոն հաստատած Ազգերու Լիկան եւ որ կը ղեկավարէր նաեւ մարդասիրական երկու կեդրոններ, մէկը՝ Պոլսոյ, իսկ միւսը՝ Սուրիոյ մէջ: Քարէն Եփփէ Սուիրոյ պատասխանատուն էր: Ան արդէն նման յանձնախումբէ ներս սկսած էր գործել պատարազմնէն առաջ ալ, Ուրֆայի մէջ ու ականատես եղած էր Մեծ Եղեռնին»:

Ան յիշեց նաեւ, թէ դանիացի բարերարուհին Ուրֆա մնացած էր մինչեւ 1918 եւ ապա Տանըմարք վերադարձած կ'ազդուրուելու ու հոն մնացած մինչեւ 1921:

«Զարմանալի ու անսովոր եւ սքանչելի էակ մըն էր Քարէն Եփփէ, շարունակեց դասախօսը, որուն Հալէպի մէջ նոյն այս պաշտօնին նշանակումը կը դառնար իր կեանքի ամէնէն անկիւնադարձային բաժինը: Հոն էր, որ հայ կիները գերեվարութենէն փրկելով հաւաքելով, մէկտեղելով, իբրեւ ապրուստի միջոց անոնց ասեղնագործութեամբ զբաղեցուցած էր»:

Դասախօսը այս առթիւ մէկ առ մէկ մատնանշեց նաեւ հայ կիները հաւաքելու այս աշխատանքին դժուարութիւնները, սկսելով արաբ պետեվիներու ձեռքէն անոնց ազատագրման աշխատանքները, արաբ այդ ցեղախումբերու փոխ վռիժարութիւնը, հայ իսլամացած փոքրերու իրավիճակը, հայ կիներու հիւանդութիւններէն մինչեւ տնտեսական եւ նիւթական իրավիճակը:

Ան մասնայատկեց նաեւ Հալէպի Շէյխ Ալ Թահա շրջանէն ներս ընդարձակ հողամասի մը գնման բաժինը ու հայերու այդ հողին վրայ տեղաւորումը եւ ապա որբերու հաւաքումը մինչեւ 1928-ին Նոր Գիւղի շրջանէն ներս հողակոյտի մը գնման մանրամասնութիւնները: Նոյն այս հողակոյտին վրայ է, որ ներկայիս կը բարձրանայ Հալէպի Ազգային Քարէն Եփփէ ճեմարանը, իր շուրջ 1500 աշակերտ-աշակերտուհիներու համրանքով:

«1922-24 վիճակագրութեան համաձայն 600 հայեր ազատագրուած ու տեղաւորուած են բարերուհին խնամքով: Ասոնցմէ 359 տղաք եղած են իսկ 241 աղջիկներ»:

Վիճակագրական այս պատմական տուեալներու կողքին դասախօս Շէմմասեան յիշեց նաեւ Սուրիոյ մէջ գաղթականներուի նոր կայաններ հաստատելու աշխատանքները Տէր Զօրի, Հասաքէյի եւ Մարտինի շրջաններուն մէջ:

«Շէյխ Թահայ»ի գաղթակայանին մէջ գերեվարութենէ ազատագրուած հայ աղջիկներն ու տղաքը կը մնային 6 ամիս եւ ապա կը տեղաւորուէին իրենց գտած ազգականներուն մօտ, երկրին մէջ կամ այլ երկիրներ ՝ յատկապէս Ամերիկա: Այս գաղթակայանին մէջ կար նաեւ դպրոց, ուր կ'ուսացանուէր հայերէն լեզու, աշխարհագրութիւն, երգ եւ թուաբանութիւն: Իսկ մանչերուն համար արհեստներ՝ կօշկակարութիւն, կահագործութիւն եւայլն»:

Այս բոլորին մէջ ամէն հետաքրքրական ու մարդկայինը այն եղած էր, որ բոլոր գաղթականներն ալ իբրեւ հայեր Քարէն Եփփէ արձանագրել տուած էր Ազգային Առաջնորդարանի մատեաններուն մէջ, նոր ինքնութիւն տալով բոլորին:

Դասախօսը անդրադարձաւ նաեւ բարերարուհիին որդեգիր զաւկին Միսակ Մելքոնեանի եւ անոր դարձեալ իր կողմէ որդեգրուած կնոջ՝ Լուսիային մասին, Սուրիոյ մէջ նոր աւաններ հաստատելու, նոր գաղթականներ գտնելու եւ զանոնք տեղաւորելու մասին:

«1927 Մայսի 31-ին Քարէն Եփփէ իր վերջին տեղեկագիրը ուղարկած էր Ազգերու Լիկին, որուն մէջ կը շեշտուէր թէ ազտագրուած էին 1600 հայորդիներ»: Ան յիշեց նաեւ, որ հակառակ այն իրողութեան որ Ազգերու Լիկը Սուրիոյ մէջ նիւթական դժուարութիւններու պատճառով կը դադրեցնէր իր աշխատանքները, սակայն Քարէն Եփփէ կը մնար Հալէպ առանձնապէս եւ իր անձնական ճիգերով շարունակելու հայանպաստ այս սրբազան աշխատանքը:

«1926-ին Սահակ Բ. Կիլիկիոյ կաթողիկոսը յատուկ կոնդակով մը մեծապէս գնահատած էր մայրական գուրգուրանքով, հայերու օգտակար հանդիսազող դանիացի այս օրիորդը»:

«Դժբախտաբար մալարիա հիւանդութենէն վարակուելով, բարերարուհին 57 տարեկան իր հասակին կը մահանար 1935-ին, ճիշդ այն թուականին, երբ Կոմիտաս վարդապետ կը վախճանէր Փարիզի մէջ: Հայ ժողովուրդը առ ի երախտագիտութիւն իր հիմնած որբեվայրիներու հողակոյտին վրայ, 1947-ին Հալէպի մէջ կառուցեց իր անուան նուիրուած ազգային երկրորդական վարժարան՝ Ճեմարանը, որ աւելի քան 60 տարիներէ ի վեր հայադրօշմ սերունդներ կը դաստիարակէ» ամբողջացուց փրոֆ. Շէմմասեան իր խօսքը:

Հետաքրքրաշարժ ու նոյնքան սպառիչ այս դասախօսութեան աւարտին տեղի ունեցաւ դասախօսին հետ աւելի մօտէն ծանօթանալու եւ զրուցելու բաժինը եւ հիւրասիրութիւն:

 
     
Home |  About |  Scholarship Program |  Calendar |  Archives |  Get Involved |  Collaborations |  Contact
© 2011, Hamazkayin, Western United States. All Rights Reserved.