Email Newsletter icon, E-mail Newsletter icon, Email List icon, E-mail List icon Sign up for our Email Newsletter






     

2008_Garo_Sasouni

 
Տպաւորիչ ու ամբողջական ձեւով
ներկայացուեցաւ Աշոտ Ներսիսեանի
«Կարօ Սասունի» հատորը

Գէորգ Պետիկեան

Համազգայինի Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան հիմնադրութեան 80 ամեակին նուիրուած ձեռնարկներու շարքին՝ Ուրբաթ, 3 Հոկտեմբեր, 2008-ի երեկոյեան ժամը 7-ին, Կլէնտէյլի Հանրային գրադարանի սրահին մէջ, կազմակերպուեցաւ հայրենի ծանօթ մտաւորական Աշոտ Ներսիսեանի հեղինակած «Կարօ Սասունի» հատորին ներկայացումը:

Կարելի չէ այս ձեռնարկը բաղդատել աւանդութիւն դարձած որեւէ այլ գիրքի մը գինեձօն-շնորհանդէսին կամ ներկայացման հետ, ոչ թէ որովհետեւ հեղինակը ներկայ չէր եւ կամ հայ զէնքի, գրիչի մարդու, պատկառելի ուսուցիչի եւ կամ մեծ կուսակցական եւ զոհաբերուած յեղափոխական Կարօ Սասուինիի կեանքին նուիրուած հատորն էր, այլ՝ անոր համար, որ հայ համեստ եւ օրինակելի մարդու մը կեանքն ու գործը կը վերարժեւորուէր իր կրտսեր ընկերներուն կողմէ: Մէկ խօսքով հայու մը կեանքը, որ միաձուլուած էր մեր հայրենիքին, ժողովուրդին եւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պատմութեան հետ:

Ձեռնարկին, որուն ներկայ էր Համազգայինի Արեւմտեան Ամերիկայի Շրջանային վարչութեան ատենապետ դոկտ. Վիգէն Եագուպեան, Կարօ Սասունի տիտանին որդին՝ Բագէն Սասունին, Յովնան արք. Տէրտէրեանի ներկայացուցիչը, Սասունի ընտանիքին ծանօթներն ու բարեկամները, հաւատաւոր ընկերներն ու համազգայնականները, խօսք առին գաղութիս ծանօթ մտաւորականներէն, հայ գիրի եւ մտքի ծանօթ մշակներէն՝ Քրիստափոր Բագրատունի, Կարօ Պետրոսեան եւ Սարգիս Մահսէրէճեան, որոնք տասնամեակներէ ի վեր իրենց հարազատ գրիչով եւ արդար վաստակով մեծ ներդրում արձանագրած են Սփիւռքահայ մամուլի էջերուն մէջ:

Իրենց խօսքի սկիզբին, հատորը ներկայացնող այս երեք հայորդիներն ալ, նախ ջերմօրէն ողջունեցին Համազգայինին եւ անոր հիմնադրութեան 80 ամեակին առթիւ յատուկ բարի մաղթանքներ փոխանցեցին միեւնոյն ատեն մեծապէս գնահատելով Համազգայինի շրջանային վարչութիւնը, որ իր հիմնադիրներու ճամբան նման աշխատանքներով կը շարունակէ:

Յանուն Համազգայինի Շրջանային վարչութեան, իբրեւ ձեռնարկի հանդիսավար Անիթա Հաւաթեան շնորհակալութեան եւ բարի գալուստի իր խօսքերէն ետք, գեղեցկօրէն անդրադառձաւ ձեռնարկի էականութեան, միաժամանակ շեշտելով, թէ Համազգայինի ընտանիքին համար նման նախաձեռնութիւն անկասկած, որ առիթ մը պիտի ըլլար միութեան 80ամեայ գործունէութեան յաւելեալ ամրապնդման եւ նոր մթնոլորտի մը ստեղծման:

Ձեռնարկին, իբրեւ առաջին խօսք առնող Սարգիս Մահսէրէճեան, իր խօսքի սկիզբին, պարզելէ ու մեկնաբանելէ ետք «տիտան» բառը, Կարօ Սասունին դասեց տիտաններու սերունդին եւ ապա ամփոփ գիծերով ներկայացուց հատորին ներքին բաժանումները:

Անցնելով հատորի բովանդակութեան Սարգիս Մահսէրէճեան շեշտեց, թէ «հատորը վաւերագրական գործ մըն է, հիմնուած տուեալներու վրայ, որ միաժամանակ գիտական ուսումնասիրութիւն մըն ալ է, որ Ներսիսեան հեղինակը խղճմտօրէն կատարած է, շատ յաճախ գրական արտայայտութիւններով համեմելով իր էջերը»:

Անցնելով Սասունիի կենսագրական գիծերուն Մահսէրէճեան շատ հարազատօրէն ներկաներուն աչքին պարզեց անոր մանկութիւնը -Սասունի Ահարոնք գիւղը- 1888-, հայրը Իշխան Խազար, եղբայրները Գալուստը, Աբրահամն ու Գէորգը, ու յատկապէս մայրը՝ Աննան, որուն կը պարտի իր ազգային նկարագիրը:

Յիշեց անոր ազգական Հրայր Դժոխքը եւ Գէորգ Չաւուշէն ստացած ներշնչումը, միաժամանակ շեշտաւորելով «չարաճճի Կարոյի իր ընտանքին «ծուռ» անդամը որակուիլը, իր անսպառ եռանդին եւ իր նախահայր Սասունցի Դաւիթին ծռութեամբ յատկանշուած ըլլալը»:

Ապա տակաւին որսի պահուն իր ոտքին վնասուածքը, որ զինք կաղ դառձուցած էր եւ որ սակայն առիթ ստեղծած էր անոր դէպի «գրիչ ու գիր յարելուն»:

Մահսէրէճեան լայնօրէն անդրադառձաւ Սասունիի Օսմանեան սահմանադրութիւնը, ֆետայական շարժման ընթացքին տարած աշխատանքները, Կեդրոնականի աշակերտ դառնալէն մինչեւ դաշնակցական ղեկավարներու ուշադրութիւնը գրաւող Կարօն, կուսակցկան եւ պետական գործիչը Հայաստանի առաջին հանրապետութեան ծնունդէն առաջ:

Ապա ներկայացուց 1917-ին անոր ամուսնութիւնը Հռիփսիմէ Մեծատուրեանի հետ որ զարմուհին էր Միսաք Մեծարենցի, որ Սասունիի մօրմէն ետք մեծ դեր ունեցած էր իր չորս զաւակներուն Կարօ Սասունիի կեանքին մէջ:

Մինչեւ այս շրջանը Աշոտ Ներսիսեանի գիրքին առաջին 8 գլուխները կը կազմէին: Հայաստանի Հանրապետութեան տարիներ եւ Փետրուարեան ապստամբութիւն կը գրաւեն 9 եւ 10 րդ գլուխները:

Ապա ան ծանրացաւ Սասունիի արտերկրի կամ սփիւռքեան կեանքի տարիներուն վրայ, անոր աքսորական կեանքի շրջանները, Պարսկաստանէն, Պոլիս, Պուլկարիա, Ֆրանսա, Միացեալ նահանգներ, Սուրիա, եւ վերջին բնակավայր՝ Պէյրութ:

Աքսորական կեանքի ամէնէն բեղուն տարիները 55 տարի կազմած են հատորին 11-րդ գլուխը, շարունակեց ան: Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի վերականգնումը բարօրութիւն ու մշակոյթի վերելքը կը կազմեն Կարօ Սասունիի կեանքի յաջորդ հանգրուաններուն խորագիրները, առանց զինք հեռացնելու յեղափոխական գործունէութենէ, որ իր երակներուն մէջ ներկարկուած էր «մօր կաթին հետ»:

Մահսէրէճեան պարզեց նաեւ Սասունիի հալէպեան գործունէութիւնը 30-ական թուականներուն եւ անոր գործօն մասնակցութիւնը Տեսրսիմի քիւրտերու յեղափոխութեան մէջ ինչպէս նաեւ Դաշնակցութեան գերագոյն մարմնի անդամ ու ղեկավար ու դերակատար ըլլալը, անոր աշխատակցութիւնը Դրօշակ, Վէմ, Հայրենքի թերթերուն եւ յատկապէս հիմնադիր դառնալը Բագին գրական պարբերաթերթին, որուն շուրջ համախմբուեցան բազմաթիւ մտաւորականներ:

Մահսէրէճեան ծանրանալէ ետք Սասունիի Պէյրութի Նշան Փալանճեան ճեմարանէն ներս գրականութեան եւ հայ ազատագրական շարժումի պատմութեան դասաւանդութեան վրայ իր խօսքի աւարտին ըսաւ.-

«Այս գործը ինչպէս հեղինակ Ներսիսեան ըսած է փորձ մըն է մեծ հայուն ու դաշնակցական գործիչին կեանքին ու գործունէութեան ներկայացման: Սասունի եւ իր նման տիտանները պատմութեան անցնելէ ետք ժառանգ թողուցին անժամանցելի պատգամներ, դատումներ, որոնք սնունդ կÿառնեն մեր ամբողջ պատմութեան էութենէն ու իբրեւ ուղեցոյց մեր քայլերը կÿառաջնորդեն այսօրուան աշխարհին մէջ»:

Սասունի հայ մարդուն ներկայացումէն ետք, իր կարգին Կարօ Պետրոսեան նախ յիշեցուց, թէ Կարօ Սասունիի նուիրուած այս 2րդ ձեռնարկն էր եւ շեշտեց թէ Սասունի «այն հայն էր, որ շուրջ 70 տարիներ անընդհատ իր բազմատաղանդ կարողութիւնները յամենայնի նուիրեց արդի մեր պատմութեան ամէնէն զգայուն ժամանակահատուածի ժողովուրդի գործին ղեկավարման քաղաքական գործունէութեան մշակոյթի ոլորտներուն սերունդներու դաստիարակութեան եւ պատմայուշագրական երախտաւոր աշխատասիրութիւններուն մէջ»:

Ապա Կարօ Պետրոսեան Սասունի գրողն ու մտաւորականը ներկայացնելով պարզեց նաեւ անոր գրող, հայ մարդ, յեղափոխական անբաժանելիութիւնը: Խօսեցաւ հատորին մէջ պարզուած Սասունիի կեանքին մանրամասնութիւնները, դպրոց, ուսուցիչ, եւ ապա գրող եւ յատկապէս դրսեւորեց Սասունիի մօտ «դաս տալը գերագոյն հաճոյք ըլլալը» որովհետեւ՝ «հոգեկան պատարագի» համազօր էր:

Պետրոսեան անդրադառձաւ նաեւ Սասունի հերոսին յուշերուն, հայ մտաւորակններու հետ անոր ծանօթացման- Զաւարեան, Սիամանթօ, Վարուժան-, Ազատամարտի խմաբագրի պաշտօնի կոչուելուն, անոր գրական եւ վերլուծական յօդուածներուն, անոր իրաւաբան դառնալու պատեհութիւնն ու Սիմոն Զաւարեանի յանձնառութիւնը եւ այս «ծուռ» տղուն շրջանի ղեկավար դառնալու մասին:

Կարօ Պետրոսեան կատարեց հետեւեալ նշումները, որոնք Սասունիի կեանքին մէջ անխուսափելի եւ բեղուն գործունէութիւններ էին.-

Ա.Բագին հանրաճանաչ գրական մշակութային ամսագրի յղաձումն ու հրատարակութիւնը:

Բ.-Սասունիի ուսուցչական-դաստիարակչական նուիրական պաշտօնը, որ երկու տասնամեակներ սրտագին տարաւ Պէյրութի Հայ Ճեմարանին մէջ, նոր սերունդներ մկրտելով հայ լեզուի, մշակոյթի եւ ազատագրական պատմութեան աւինով:

Գ.- Սասունիի խոշոր վաստակը պատմասիրութիւններու, դիմանկարներու: ֆետայական կեանքի, ազգային դիւցազնավէպի գրառումներ, հայրենի կեանքէն եւ գիւղէն պատկեցումներուն, լեզուական եւ գրական պատմական ու գրադասական նիւթերու մանկավարժական հրատարակութիւններուն:

«Սասունիի համար ամէն բանէ վեր է հող հայրենին, հայրենիքը հայ ժողովուրդին եւ Մեսրոպի աւանդ գիրն ու մշակոյթը: Սասունի կը հաւատայ որ հայ գրողն ու մտաւորականը արժէք է՝ հայրենիքին, ժողովուրդին եւ հայ մշակոյթին տարած իր վաստակով եւ ծառայութիւններով»:

Ապա Կարօ Սասունիի աշակերտած Քրիստափոր Բագրատունի, իր կարգին խօսք առնելով նախ ըսաւ, թէ Աշոտ Ներսիսեան «Կարօ Սասունի» հատորին մասին խօսիլը առիթ կ'ընծայէ անդրադառնալու անկրկնելի երկու սերունդներէն երկրորդին պատկանող, աներեւակայելիօրէն անանձնական եւ բազմերես կեանք մը ապրած Կարօ Սասունիի մասին:

Ան աւելցուց նաեւ թէ Սասունիի նուիրուած Աշոտ Ներսիսեանի հեղինակած այս գիրքը Սասունիի անձին միջոցով կենդանի պատմութիւն մըն է 19րդ դարու վերջերէն սկսեալ մինչեւ 1900 ական թուականները երկարող հայոց պատմութեան ծանօթանալու:

Բագրատունի անդրադառձաւ նաեւ Սասունիի երիտասարդական շրջանի զոհաբերող քայլերուն, Պոլիս եւ ապա վերադարձ դէպի Տարօն՝ Սիմոն Զաւարեանի թելադրանքով «գործի համար» ստանձնելու յանձնառութեան, անոր՝ Մամիկոնեան տեհմէն սեռած ըլլալու «ծուռ» եւ «անառակ» կոչուելու մասին, Սասնոյ լեռներուն մէջ բազմանդամ ընտանիքի անդամ ըլլալը, որսորդութեան ժամանակ ձիէն վար իյնալով ոտքերէն մէկուն կոտրիլը, Մուրատ Մխիթարեան վարժարան յաճախելը, 17 տարեկանին ուսուցիչ դառնալը, եւայլն:

Բագրատունի շեշտեց նաեւ Սասունիի մօր Աննայի ձգած մեծ ազդեցութիւնը մանուկ, պատանի եւ երիտասարդ Կարոյի վրայ եւ միաժամանակ անոր դէպի ազատասիրութիւն եւ բռնութեան դէմ ապստամբում մղողը:

Անցնելով իր աշակերտական տարիներուն անձնական ականատեսի իր յուշերուն, Քրիստափոր Բագրատունի իր խօսքերը համելով շարունակեց, ըսելով թէ Կարօ Սասունին «պատկառազդու դէմքով, ապառաժներէն ժառանգած կաղութեան պատճառով իրմէ անբաժան գաւազանով եւ նոյնչափ ալ անբաժան ծխամորճով, աչքառու անձնաւորութիւն մըն էր: Ժայռի պէս մարդ մը, որուն խոժոռութիւնը սակայն խաբուսիկ էր ու ժպիտը յաճախակի»:

Աշակերտ Բագրատունի բարի յիշեց նաեւ իր վաղեմի ուսուցիչին աշակերտներուն հասցէագրած մակդիրներէն «քիւրտը»,«ծուռ»ը, «ջորեպան»ը, որոնք գովասանքի բնոյթ կը կրէին միեւնոյն ատեն:

«Սասունի այս բոլորով հանդերձ ունէր զգայուն սիրտ մը, որ գիտէր յուզուիլ, ծառի մը մահով կամ բանստեղծի մը բառերով»:

Բագրատունի շեշտաւորեց նաեւ Կարօ Սասունիի մօտ դրսեւորուած եւ արտացալացող ամէն յատկանշական գիծերէն ազատասիրութիւնը, որ «սէր մըն էր որ ամէնօրեայ ապրումի վերածած էը ուսուցիչ, ընկեր եւ ղեկավար Կարօ Սասունի զոր կ'աշխատէր փոխանցել ամէնուն»:

Անդրադառնալով Սասունիի ղեկավար մտաւորական էութեան, Բագրատունի պարզեց նաեւ թէ Սասունի եղած էր կենսասէր մէկը. այլ խօսքովեղած էր նման այն մարդոց, որոնք բախտին շնորհած կեանքը կարողացած են վայելել լիովին իրբեւ մեծ եւ աստուածային պարգեւ:

«Իր ընտանեկան յարկէն թէ դասարանէն ներս ազատութիւնն էր տիրապետողը, եւ նոյնը իր գրական ոճին ու հրապարակախօսութեան մէջ» շարունակեց Բագրատունի եւ պարզեց անոր բեմ բարձրանալն ու դաս բացատրելը իբրեւ կեդրոնական մտքի տէր անձ, որմով կ'իմաստաւորուի խօսքին ընդհանուր միտքը:

Ապա յիշեց այս «ծուռ» հերոսին պատանեկան տարիներու սխրագործու-թիւնները, 1914-18-ի մարտնչումներուն շրջանը, Հայաստանի հանրապետութեան խորհրդարանի անդամ դառնալը, Փետրուարեան ապստամբութեան ազատամարտիկի տիպարը, արտասահմանեան կեանքի սկիզբին անոր կուսակցական գործիչի, ուսուցիչի, պատմիչի, յուշագրողի, գ ագէտի, ղեկավարի, խմբագիրի եւ պատմագիրի կեանքը, որոնց բոլորին մէջէն կը բացայատուի նուիրումի սրբազան կիրքը:

«Ընկ. Կարօ Սասունի եղաւ անոնցմէ, որ չկառչեցաւ պաշտօններու, իր կեանքի վերջին տասնամեակին ան կամովին հեռացաւ ուսուցչական ասպարէզէն, Բագինի խմբագրութենէն կուսկացական պաշտօններէն, բայց երբեք գործունէութենէ, մնալով միշտ պատնէշի վրայ: Ան դարձաւ ներկայութիւն մը մեր ժողովուրդին եւ մեր մէջ ապրող շնչաւոր ու ներշնչող Հայաստան մը, յուշարար անցեալի արժեչափերուն եւ լաւատես մարգարէն հայ ժողովուրդի տեսլականի իրականացման»:

Ձեռնարկի աւարտին բեմ հրաւիրուեցաւ Կարօ Սասունիի որդին՝ Բաբգէն Սասունի, որ մեծապէս նպաստած իր հօր կեանքին եւ գործունէութեան նուիրուած այս հատորին հրատարակման աշխատանքներուն, նամակներով յուշագրութիւններով եւ յատկապէս նկարներ տրամադրելով հեղինակ Ներսիսեանին:

Որդի Սասունի մեծ գնահատանքով արտայայտուեացաւ ներկաներուն եւ յատկապէս Համազգայինի ընտանիքին այս առթիւ իր հօր ցուցաբերած յարգանքին եւ սիրոյն:

Աւարտին տեղի ունեցաւ նաեւ գրքի վաճառք եւ հիւրասիրութիւն:

Անկասկած, որ այս եւ նման գործեր դիւցազնամարտեր ըլլալով հանդերձ, մեր նորագոյն պատմութեան պատկանող թանկագին էջեր ալ են, որոնք հրաշալի ու երախտաշատ վկայութիւններն են մեր մեծերուն, հերոսներուն, ղեկավարներուն ազգային նկարագրին եւ որոնք կու գան նաեւ մեր բոլորին սիրտերը հպարտութեամբ լեցնելու եւ գաղափարական արժէքներու խորհուրդով մեր կեանքը լեցքաւորելու:

Անկասկած, որ հատորը ներկայացնողներուն նուիրումը խրախուսիչ էր թէ՛ Համազգայինի եւ թէ՛ մշակութասէր մեր ժողովուրդին համար իսկ Համազգայինի ընտանիքին, նման ծրագրումներու իրականացումն ու օրինակելի ճիգը՝ մեծապէս գնահատելի:

 
     
Home |  About |  Scholarship Program |  Calendar |  Archives |  Get Involved |  Collaborations |  Contact
© 2011, Hamazkayin, Western United States. All Rights Reserved.